'कृत्रिम रेतन' (Artificial Insemination)

पशुसंवर्धनामध्ये 'कृत्रिम रेतन' (Artificial Insemination - AI) म्हणजे एका उत्कृष्ट आणि जातिवंत वळूचे (बैल/म्हैस) वीर्य शास्त्रीय पद्धतीने गोळा करून, ते प्रयोगशाळेत तपासले, प्रक्रिया केले आणि गोठवले जाते. हे वीर्य, माजावर (heat) आलेल्या गायी किंवा म्हशीच्या गर्भाशयात एका विशेष नळीद्वारे (AI gun) योग्य वेळी सोडले जाते. 

उद्दिष्ट

याचा मुख्य उद्देश दुग्धोत्पादन क्षमता वाढवणे आणि जनावरांच्या जातीमध्ये सुधारणा करणे हा आहे. 

कृत्रिम रेतनाचा तपशील आणि फायदे (माहिती)

जातिवंत वळूचा वापर: 

नैसर्गिक प्रजननासाठी प्रत्येक शेतकऱ्याला जातिवंत वळू पाळणे शक्य नसते. कृत्रिम रेतनाने एकाच उत्कृष्ट वळूच्या वीर्यमात्रा शेकडो जनावरांसाठी वापरता येतात.

रोग नियंत्रण: नैसर्गिक प्रजननादरम्यान पसरणारे जननेंद्रियांचे आजार किंवा इतर संसर्गजन्य रोग कृत्रिम रेतनाच्या वैज्ञानिक पद्धतीमुळे टाळता येतात.

सुरक्षितता: नैसर्गिक प्रजननामध्ये मोठ्या आणि आक्रमक वळूमुळे जनावरांना किंवा हाताळणाऱ्या व्यक्तींना दुखापत होण्याची शक्यता असते, जी कृत्रिम रेतनाने टळते.

वेळेची बचत: माजावर आलेल्या जनावराला वळूच्या शोधात दूरवर घेऊन जावे लागत नाही, ज्यामुळे वेळ आणि श्रम दोन्ही वाचतात.

अनुवांशिक सुधारणा: या पद्धतीमुळे जनावरांच्या पुढील पिढीतील दूध उत्पादन क्षमता आणि आरोग्यामध्ये लक्षणीय वाढ होते.

वीर्य साठवणूक: गोळा केलेले वीर्य (frozen semen) नायट्रोजन वायूमध्ये (liquid nitrogen) अनेक वर्षे साठवून ठेवता येते आणि वळूच्या मृत्यूनंतरही वापरता येते. 

यशासाठी आवश्यक गोष्टी:

कृत्रिम रेतन यशस्वी होण्यासाठी चार मुख्य गोष्टी महत्त्वाच्या आहेत: 

माजावर आलेले जनावर: गाय किंवा म्हैस स्पष्टपणे माजावर असणे आवश्यक आहे.

माज ओळखण्याची क्षमता: पशुपालकाला जनावराचा माज अचूक ओळखता आला पाहिजे.

योग्य वेळ: माजाच्या मध्यात किंवा उत्तरार्धात (साधारणपणे माज सुरू झाल्यापासून १२ ते १८ तासांच्या आत) रेतन करणे महत्त्वाचे असते.

तज्ज्ञ व्यक्ती: यशस्वी रेतनासाठी प्रशिक्षित पशुवैद्यकीय अधिकारी किंवा तज्ज्ञाची मदत घेणे अनिवार्य आहे. 

कृत्रिम गर्भाधानाचे फायदे

नैसर्गिक रेतनाच्या तुलनेत कृत्रिम रेतनाचे अनेक फायदे आहेत. कृत्रिम रेतनासाठी अगदी दूरवर इतर देशांमध्ये ठेवलेल्या श्रेष्ठ जातीच्या नर प्राण्याचे वीर्य देखील वापरले जाऊ शकते.

या पद्धतीमध्ये उत्कृष्ट गुण असलेल्या वृद्ध किंवा असहाय्य बैलांबरोबरच उत्कृष्ट व उत्तम गुण असलेल्या बैलांचाही जास्तीत जास्त उपयोग करता येतो.

नैसर्गिक पद्धतीने, एक बैल एका वर्षात 60 ते 70 गाई किंवा म्हशींना गर्भधारणा करू शकतो, तर कृत्रिम रेतन पद्धतीने बैलाच्या वीर्याने वर्षभरात हजारो गायी आणि म्हशींचे गर्भधारणा होऊ शकते

कृत्रिम रेतन केल्यानंतर घ्यावयाची काळजी

कृत्रिम रेतन केल्यानंतर क्लिटोरिस जवळ थोडा वेळ मसाज केल्यास गर्भ धारणेचे प्रमाणात वाढ होते.

कृत्रिम रेतनानंतर वापरलेल्या रेतकांडीवरील वळू क्रमांक, वळू जात, सीमन स्टेशन, वर्ष तसेच रेतन केलेली वेळ, तारीख आणि ४५ दिवसांनंतर गर्भतपासण्याची तारीख यांची नोंद वहीत लिहून ठेवावी.

रेतनानंतर जनावरांना १५ मिनिटे विश्रांती द्यावी, उत्तेजित करू नये, त्यानंतरच मोकळे सोडावे.

माजावर आलेल्या तसेच कृत्रिम रेतन केलेल्या जनावरांना मारू नये.

कृत्रिम रेतन केल्यानंतर जनावराच्या अंगावर गार पाणी टाकावे.

कृत्रिम रेतन केलेल्या गायी जर २१, ४२ व ६३ दिवसांनंतर परत माजावर आल्या नसतील तर गाभण असण्याची दाट शक्यता असते. त्यासाठी तज्ज्ञ पशू वैद्यकीय अधिकाऱ्याकडून गाईची तपासणी करावी.

जनावरे गाभण नसतील तर लगेचच उपचार चालू करावा आणि गाभण असतील तर शास्त्रोक्त पद्धतीत आहार चालू करावा आणि देखभाल घ्यावी.

कृत्रिम रेतनाचे फायदे

जास्त दूध देण्याची आनुवंशिक क्षमता असलेल्या वळूंचा उपयोग करता येतो.

एका चांगल्या वळूने एका वर्षांत ५० ते ६० गायी भरवता येतात पण कृत्रिम रेतनाने वर्षाला दहा हजार गायींना रेतन करू शकतो.

प्रत्येक गोपालकास वळू ठेवण्याची गरज भासत नाही, त्यामुळे वळू पोसण्याचा खर्च वाचतो. (कृत्रिम रेतनाचा खर्च वळू पोसण्याच्या खर्चापेक्षा बराच कमी असतो.)

नैसर्गिक प्रजननाने पसरणारे जननाचे रोग कृत्रिम रेतनाने पसरत नाहीत.

नैसर्गिक प्रजननात वळूचे वीर्य अयोग्य असल्याचे लवकर लक्षात येत नाही, परंतु कृत्रिम रेतनात वीर्याची अगोदर तपासणी केली जाते.

जखमी, मोठ्या वळूंचाही उपयोग करता येतो.

अयोग्य वळूस त्वरित बाहेर काढता येते. त्यामुळे भविष्यातील हानी टाळता येते.

गाय माजावर आल्यावर मालकाला वळू शोधण्याची गरज पडत नाही.

वेगवेगळ्या लहान, मोठ्या आकाराच्या जनावरांमध्ये उपयुक्त तंत्रज्ञान आहे.

गर्भधारणा होण्याची निश्‍चिती असते.

वळूचे वीर्य परदेशात किंवा वेगवेगळ्या ठिकाणी पाठवून जनावरास रेतन करता येते.

@Vaishnavi Nimkar